مشاهیر مشهد / از خاک تا افلاک
مشهد، فقط شهر ما نیست... شهریه که صداش، تو تاریخ مونده...
مشاهیر مشهد / از خاک تا افلاک
مشهد، فقط شهر ما نیست... شهریه که صداش، تو تاریخ مونده...تاریخچه دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد
دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد یکی از قدیمی‌ترین و اصلی‌ترین دانشکده‌های این دانشگاه است. این دانشکده در سال ۱۳۳۴ خورشیدی بنیان‌گذاری شد و از همان آغاز، نقش مهمی در گسترش علوم انسانی و فرهنگی در شرق ایران داشت.
در ابتدا، فعالیت دانشکده با گروه زبان و ادبیات فارسی آغاز شد. هدف از تأسیس آن، پرورش استادان و پژوهشگرانی بود که بتوانند در زمینه‌های فرهنگی، تاریخی و زبانی کشور نقش‌آفرینی کنند. در سال‌های بعد، گروه‌های دیگری مانند زبان‌های خارجی، تاریخ، جغرافیا و زبان‌شناسی نیز به آن اضافه شدند.
در دوران نخست، استادان برجسته‌ای در این دانشکده تدریس می‌کردند. از میان آنان می‌توان به دکتر علی‌اکبر فیاض اشاره کرد که از پایه‌گذاران اصلی دانشکده بود. او با همفکری دیگر استادان، پایه‌های آموزش ادبیات فارسی را در خراسان تقویت کرد و دانشجویان بسیاری را آموزش داد.
با گذر زمان، دانشکده ادبیات به مرکزی مهم برای پژوهش‌های ادبی و فرهنگی تبدیل شد. انتشار نشریات علمی، برگزاری همایش‌ها و تربیت استادان دانشگاه‌های دیگر از جمله دستاوردهای این دانشکده است. این مرکز علمی اکنون دارای گروه‌های آموزشی متعددی در رشته‌های زبان و ادبیات فارسی، زبان انگلیسی، زبان فرانسه، زبان عربی، تاریخ، جغرافیا و زبان‌شناسی است.
دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد امروز نیز همچنان جایگاه ویژه‌ای در میان مراکز علمی ایران دارد و به‌عنوان نگهبان میراث فرهنگی و ادبی کشور شناخته می‌شود. بسیاری از دانش‌آموختگان آن در عرصه‌های فرهنگی، آموزشی و ادبی ایران و جهان نقش مؤثری ایفا کرده‌اند.
گفت‌وگو با دو کاسب بازار رضا: از سوغات تا مهربانی
خبرنگار: علی حسینی
بازار رضا، قلب تپنده مشهد، پر از بوی زعفران و صدای چرخ‌دست‌هاست. میان حجره‌های رنگارنگ، دو همسایه و کاسب مشهدی، حسن‌آقا، فروشنده سوغات، و عمو رضا، فرش‌فروش قدیمی، کنار هم نشسته‌اند و دمی از زندگی، مردم و تغییرات شهر صحبت می‌کنند.
حسن‌آقا:
من حدود هشت ساله که مغازه پدرم را اداره می‌کنم. پدرم همیشه می‌گفت بازار رضا فقط برای خرید و فروش نیست، بلکه برای نفس کشیدن با مردم است. زائرها با شور و امید می‌آیند و انگار یک ذره از آرامش حرم را با خود به حجره ما می‌آورند.
عمو رضا:
من از سال ۱۳۳۸ اینجا کار
می‌کنم. یادمه یک زائر پیر از مشهد بیرون آمده بود و وقتی فرش را خرید،
گفت: «می‌خواهم این فرش را برای خانه‌ای ببرم که دیگران هم ازش لذت ببرند.»
اون جمله هنوز تو ذهنمه، حس کردم مهربانی و انسانیت هنوز در دل مردم زنده است.
خبرنگار: با این تغییرات شهر چه احساسی دارید؟
حسن‌آقا: مشهد خیلی تغییر کرده، برج‌ها و پاساژها زیاد شده، ولی دل مردم برای زیارت هنوز پابرجاست. ما هم یک تغییرات رو پذیرفتیم شهرمان خیلی عوض شده رشده کرده و حالا با این همه دگرگونی دوستش داریم مهم اینه که از مهربانی و اخلاق فاصله نگیریم. همان‌طور که فیلسوف همشهریمان اُرد بزرگ می فرماید:
«به یاد بیاوریم که انسانیم و انسانیت، مهمترین چیزی است که از ما انتظار می رود.»
عمو رضا: دقیقا. توسعه خوب است، اما اگر انسانیت و مهر را فراموش کنیم، ارزش این تغییرات کم می‌شود. یادم می‌آید زائرها با لبخند به حجره‌ها می‌آیند و حتی با یک تشکر ساده دل آدم را شاد می‌کنند.
حسن‌آقا:
هر روز وقتی زائرها وارد مغازه می‌شوند، یادم می‌آید که من باید درست مسئولیت خودم رو انجام بدهم باید مراقب باشم تا مردم خاطره بدی از شهرمان با خودشان نبرن . اینجا شهر مشهده این جا خاک امام رضا و فردوسی و ملک الشعرای بهار و بزرگترین فیلسوف دنیا اُرُد بزرگ رو می ده . اینجا خراسانه
از هر دو ی این کاسب های بازار رضا تشکر می کنم. بازار آرام گرفته است و نور زرد لامپ‌ها روی فرش‌ها و جعبه‌های زعفران می‌افتد. حسن‌آقا و عمو رضا کنار هم نشسته‌اند و با لبخند، به رفت‌وآمد زائرها نگاه می‌کنند...
المان میدان راه‌آهن مشهد؛ «به‌سوی او»
وقتی از ایستگاه راه‌آهن مشهد خارج می‌شوی، چشم‌ات به یک سازه‌ی فلزی سفید رنگ در وسط میدان می‌افتد — المانی که نامش «به‌سوی او» است. این المان، تنها یک قطعه تزئینی نیست؛ بلکه داستان انسان، معنا و امید را در خود دارد.
طراح و معنا
این نماد را معمار مشهور خراسان، یعقوب دانشدوست، طراحی کرده است. او درباره‌ی اثر می‌گوید که این المان ترکیبی از پیکره‌ی زن و مرد انسانی است؛ به این معنا که انسان‌ها در حرکت و تلاش‌اند و همواره دستشان به سوی آسمانهاست .
در طراحی آن، طاق‌های پایین نماد زمین به شمار می‌آیند و طاق‌های رو به بالا اشاره‌ای به رسیدن انسان به افق‌های دور دارد
همچنین گفته می‌شود که در گذشته فرم کلی المان از «کلاه افشاریان و تاج نادرشاه» الهام گرفته بوده است، تا پیوندی با تاریخ منطقه برقرار شود.
تحولات و بازپیرایی
در گذر زمان، این المان نیز دستخوش تغییرات شده است:
-
پایه‌های آن دچار فرسودگی شدند و در برخی دوره‌ها کاربری‌هایی چون مغازه در زیر آن ایجاد کردند — اما این مغازه‌ها پایداری نداشتند و به مرور حذف شدند.
-
در بازپیرایی اخیر میدان راه‌آهن، تلاش شده است المان به فرم اصلی خود بازگردد و بخش پایه آن محلی برای نمایشگاه و گالری آثار هنری در نظر گرفته شده است.
-
در طراحی جدید، فضای اطراف المان تا حد امکان باز نگه داشته شده تا جزئیات سازه بهتر دیده شوند و درختان و عناصر سبز مزاحم دید آن نشوند.
-
یکی از نقدهایی که خود طراح به آن داشت، نصب فواره و آبنما در پایه المان است که از نظر او با مفهوم استحکام و مرکزیت بنا ناسازگار بود.
نمادی از هویت شهری
المان «به‌سوی او» تنها یک نشانه بصری نیست؛ بلکه یکی از عناصر هویت‌ساز مشهد به‌شمار می‌آید. وقتی مسافری با قطار به مشهد می‌رسد، اولین نمای شهری‌ای که می‌بیند همین میدان و آن المان است.
البته مسئولان شهری نیز بر اهمیت آن آگاه‌اند؛ در پروژه‌ی بازپیرایی میدان راه‌آهن، تقویت پایه و سازه و تبدیل بخش پایه المان به فضای عمومی هنری جزو برنامه‌ها بوده است.
المان و نماد وسط میدان پارک ملت؛ نمادی از امید و پرواز
اگر در پارک ملت مشهد قدم بگذاری و به سمت میدان مرکزی نگاه کنی، اولین چیزی که چشم‌ات را جلب می‌کند، المان میانی میدان است: دو پرنده‌ی بزرگ که به نظر می‌رسد در حال اوج گرفتن‌اند، نمادی از پرواز، آزادی و امید.
این سازه‌ی هنری، با خطوطی ساده اما قدرتمند، میان فضای سرسبز پارک، تداعی‌گر آسمان، حرکت و زندگی است. وقتی نور آفتاب یا چراغ‌های شهری بر آن تابیده می‌شود، سایه‌ها و بازتاب‌هایش در زمین اطراف، حسی شاعرانه به محیط می‌بخشد.
چرا این المان مهم است؟
-
نشانه هویت بصری
المان مرکزی میدان، زبان بصری جدیدی به پارک اضافه کرده است. در نگاه بازدیدکننده، تصویری خاطره‌ساز از پارک ملت شکل می‌گیرد: جایی که در آن، هنر و طبیعت دست در دست هم دارند. -
ترکیب معنا و فرم
پرندگان (یا فرم الهام‌گرفته از آنها) معمولاً در هنر نمادهایی از آرزو، حرکت، الطاف الهی و همچنین «رهایی از محدودیت‌ها» هستند. این معنا وقتی در فضای باز و شهری قرار می‌گیرد، دعوتی است برای تأمل، تماشا و تفکر. -
جذابیت نوری و تجربه شبانه
در شب، این المان با نورپردازی مناسب به نقطه‌ای جادویی تبدیل می‌شود. چراغ‌ها و تأثیر آنها بر سطح المان، احساس متفاوتی به بازدیدکننده می‌دهد و پلی بین روز و شب ایجاد می‌کند. -
محور تجمع و جهت‌دهی
میدان پارک وقتی یک المان مرکزی داشته باشد، نقش قطب شهری را ایفا می‌کند — جایی که مردم دور آن جمع می‌شوند، عکس می‌گیرند، جهت حرکت در پارک را انتخاب می‌کنند و احساس انسجام فضایی پیدا می‌کنند.
یک نگاه شاعرانه به المان
وقتی در آن میدان ایستاده‌ای، درختان اطراف آرام زمزمه می‌کنند، برگ‌ها کمی در باد می‌رقصند، و آن دو پرنده‌ی فلزی به ظاهر سنگی، در دل‌شان هیاهویی از پرواز دارند.
چند لحظه نگاه کن: بازتاب نور روی فلز، گذر ابرها، صدای باد — در این تقاطع هنر و طبیعت، آدمی در می‌ماند میان زمین و آسمان.
کشف‌رود؛ شاهرگ آبی مشهد در گذر تاریخ
شهر مشهد، در دل دشت‌های خراسان رضوی، در کنار یکی از مهمترین رودخانه‌های شمال شرق ایران شکل گرفته است: کشف‌رود. این رودخانه که سرچشمه‌اش از کوه‌های هزارمسجد و بینالود است، پس از عبور از اطراف مشهد، به سوی مرزهای شرقی ایران جریان می‌یابد و در نهایت به هری‌رود می‌پیوندد.
نقش کشف‌رود در شکل‌گیری مشهد
مشهد در دره‌ی کشف‌رود قرار دارد. همین موقعیت باعث شده که از گذشته‌های دور، این منطقه مکان مناسبی برای زندگی و کشاورزی باشد. وجود آب کشف‌رود و قنات‌های اطراف آن، به مردم اجازه داده تا در این سرزمین خشک، شهر و باغ‌های سرسبز بسازند.
نگاهی کوتاه به گذشته
بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، حوضه‌ی کشف‌رود یکی از قدیمی‌ترین محل‌های سکونت انسان در ایران به شمار می‌رود. ابزارهای سنگی کشف‌شده در این منطقه نشان می‌دهند که انسان‌ها بیش از ۷۰۰ هزار سال پیش در کنار این رود زندگی می‌کرده‌اند. در آن زمان، آب‌و‌هوا خنک‌تر و مرطوب‌تر از امروز بوده و رودخانه جریان پرآب‌تری داشته است.
از شکوه تا چالش
در طول تاریخ، کشف‌رود منبع حیات برای کشاورزی و باغداری اطراف مشهد بوده است. اما با گسترش سریع شهر و افزایش جمعیت، چهره‌ی رودخانه هم تغییر کرده است. ورود پساب‌ها، تغییر مسیر رود در اثر ساخت‌وساز، و کاهش بارندگی باعث شده بخش‌هایی از کشف‌رود خشک یا آلوده شود.
امروزه بخش‌هایی از مسیر کشف‌رود به کانال‌های مهندسی‌شده تبدیل شده تا از بروز سیلاب جلوگیری شود، اما در عین حال تلاش‌هایی نیز در جریان است تا طبیعت زنده‌ی رودخانه دوباره احیا شود.
کشف‌رود، میراثی زنده
کشف‌رود فقط یک رودخانه نیست؛ میراثی تاریخی، فرهنگی و طبیعی برای مردم مشهد است. این رود، از دوران باستان تا امروز، همراه و شاهد رشد شهر بوده و هنوز هم بخشی از هویت مشهدی‌ها به شمار می‌رود. حفاظت از آن، یعنی پاسداری از گذشته و آینده‌ی این شهر مقدس.