تاریخچهٔ سازنده و قدمت شیرهای سنگی کوهسنگی مشهد

شیرهای سنگی کوهسنگی از شناخته‌شده‌ترین عناصر هویتی و بصری شهر مشهد هستند؛ نمادهایی که نه‌تنها در حافظهٔ جمعی مردم این شهر جایگاهی ویژه دارند، بلکه بخشی از میراث هنری و تاریخ معاصر مشهد به حساب می‌آیند. این دو مجسمهٔ سنگی که دهه‌هاست بر ورودی مجموعهٔ تفریحی–تاریخی کوهسنگی قرار دارند، از نگاه هنرشناسان نمونه‌ای ارزشمند از مجسمه‌سازی مدرن ایران با الهام از ریشه‌های کهن هستند.

سازندهٔ شیرهای سنگی؛ اثر استاد حسن صدیق

سازندهٔ دو شیر مشهور کوهسنگی، استاد حسن صدیق، از برجسته‌ترین مجسمه‌سازان معاصر ایران و از هنرمندان نامدار خراسان بود. او در نیمهٔ نخست قرن چهاردهم خورشیدی با رویکردی نوگرا، ترکیبی از سنت پیکرتراشی خراسان و تکنیک‌های مدرن حجاری را در آثارش به کار می‌گرفت. شیرهای کوهسنگی از مهم‌ترین آثار او محسوب می‌شوند؛ آثاری که در زمان خود، نمونه‌ای کم‌نظیر در عرصهٔ مجسمه‌سازی شهری ایران بودند.

صدیق با مطالعات گسترده بر روی شیرهای سنگی تاریخی ایران، به‌ویژه نمونه‌های ایلخانی و تیموری در خراسان، ظاهر و ساختار شیرهای کوهسنگی را طراحی کرد. او می‌خواست این دو شیر، «پاسداران دروازهٔ شهر» و نماد قدرت، فروتنی و اصالت ایرانی باشند؛ ویژگی‌هایی که در فرم حجاری شدهٔ آنها، خطوط نرم بدن و حالت نشستهٔ آرام ولی مقتدرشان کاملاً قابل مشاهده است.

قدمت شیرهای سنگی؛ میراثی از دههٔ ۱۳۲۰ شمسی

شیرهای سنگی کوهسنگی در دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی و هم‌زمان با توسعهٔ فضای تفریحی کوهسنگی، ساخته و نصب شدند. مشهد در آن دوران در حال گذار به شهری مدرن بود و شهرداری وقت تصمیم گرفت فضای ورودی باغ‌راه کوهسنگی را با دو مجسمهٔ باشکوه زینت دهد. این تصمیم نقطهٔ عطفی در تاریخ هنر شهری مشهد شد و باعث شد آثار هنری برای نخستین‌بار به صورت رسمی بخشی از معماری شهری شوند.

فرایند ساخت شیرها کاملاً دستی و بر پایهٔ حجاری سنتی ایرانی بود. سنگ‌ها از دل کوه‌های اطراف مشهد استخراج شد و استاد صدیق ماه‌ها بر روی هر بلوک سنگ کار کرد تا به فرم نهایی برسد. انتخاب سنگ سخت و مقاوم باعث شد که این مجسمه‌ها پس از گذشت بیش از هشتاد سال همچنان استوار بمانند.

نقش فرهنگی و هویتی شیرهای کوهسنگی

امروز شیرهای کوهسنگی تنها یک مجسمه نیستند؛ آن‌ها نشانه‌ای هویتی برای شهر مشهد، نمادی از هنر شرق ایران و یادگاری از دوران طلایی توسعهٔ شهری در میانهٔ قرن بیستم‌اند. میلیون‌ها نفر از زائران و مردم مشهد در گذر زمان از کنار این دو شیر عبور کرده‌اند و خاطرهٔ حضورشان در این باغ کهن با تصویر این مجسمه‌ها گره خورده است.

تاریخچهٔ پارک تفریحی کوهسنگی مشهد؛ از باغات قدیمی تا نماد شهری

پارک تفریحی کوهسنگی، یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین تفرجگاه‌های مشهد، تاریخچه‌ای طولانی و پیوسته دارد که با تحولات شهری، اجتماعی و فرهنگی این شهر گره خورده است. این مجموعه امروزه نه تنها یک فضای سبز و تفریحی، بلکه نمادی از «هویت شهری» مشهد به‌شمار می‌آید؛ مکانی که میان گذشتهٔ آرام و طبیعت اصیل خراسان، و امروزِ پرتحرک و مدرن این کلان‌شهر پیوند برقرار کرده است.

ریشه‌های تاریخی کوهسنگی به دوره‌های صفویه و حتی پیش از آن بازمی‌گردد. در منابع قدیمی، از این منطقه به عنوان «باغات مشهد» یاد شده؛ جایی که به دلیل قرار گرفتن در دامنه ارتفاعات و وجود چشمه‌ها و آب‌های روان، همواره مکانی خوش‌آب‌وهوا بوده است. شاه عباس صفوی هنگام سفر به مشهد، از این ناحیه به عنوان محل استراحت و توقف کاروان سلطنتی استفاده می‌کرد. همین توجه دربار صفوی به منطقه، ارزش کوهسنگی را افزایش داد و به مرور باعث شکل‌گیری باغ‌ها، قنات‌ها و مسیرهای دسترسی مشخص شد.

در دوره قاجار، کوهسنگی همچنان جایگاه خود را به عنوان یک ناحیه طبیعی و خوش‌منظره حفظ کرد. بسیاری از بزرگان و رجال خراسان در سفرنامه‌ها و یادداشت‌های خود از این منطقه با عنوان «باغستان‌های پربار» و «محل تفریح اهالی» یاد کرده‌اند. با افزایش جمعیت مشهد و گسترش شهر در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی، این منطقه به تدریج از حاشیه طبیعی شهر به بخشی از قلمرو شهری تبدیل شد.

نخستین طرح‌های رسمی برای تبدیل این منطقه به یک پارک عمومی، در دهه ۱۳۱۰ شمسی آغاز شد. خیابان کوهسنگی به‌عنوان یکی از نخستین خیابان‌های مدرن و مشجر مشهد طراحی شد که از میدان شهدا تا دامنه‌های کوه امتداد داشت. شکل‌گیری استخری بزرگ، محوطه‌سازی‌های منظم، و ساخت بناها و امکانات تفریحی در دهه‌های بعد، این منطقه را به یکی از محبوب‌ترین مکان‌های گردشگری شهر تبدیل کرد. کوهسنگی در دهه ۴۰ و ۵۰ به مهم‌ترین پردیس شهری مشهد تبدیل شد؛ جایی که خانواده‌ها، دانشجویان، ورزشکاران و گردشگران در آن تجمع می‌کردند.

پس از انقلاب ایران، توسعه کوهسنگی با سرعت بیشتری ادامه یافت. احداث بوستان‌های جدید، محوطه‌های تفریحی گسترده، آب‌نماها، فضای ورزشی و فرهنگی، کتابخانه‌ها و مسیرهای پیاده‌روی باعث شد که پارک کوهسنگی در دهه‌های ۷۰ تا ۹۰ به یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های تفریحی شرق ایران تبدیل شود. مهم‌ترین تحول این دوره، شکل‌گیری «مجموعه فرهنگی–هنری بزرگ کوهسنگی» بود که به دلیل معماری الهام‌گرفته از تخت‌جمشید، هویت تازه‌ای به این ناحیه بخشید و آن را از یک پارک شهری معمولی به مکانی فرهنگی–نمادین تبدیل کرد.

امروز کوهسنگی تنها یک پارک نیست. خاطرات چند نسل از مردم مشهد در این فضا تنیده شده است: از کوه‌پیمایی صبحگاهی و بازی کودکان کنار حوض‌ها، تا عصرهای آرام کنار آبنماها و شب‌هایی که خانواده‌ها در کنار منظره شهر می‌نشینند. این مجموعه همچنان یکی از نخستین انتخاب‌های گردشگران است؛ جایی که تاریخ، طبیعت و زندگی شهری در کنار هم معنا پیدا می‌کند.

پارک کوهسنگی

کوهسنگی یکی از مشهورترین پارکهای قدیمی و زیبای ایران است که در دامنه کوههای جنوبی مشهد قرار دارد. در بالای این پارک دو کوه بزرگ سنگی قرار دارد که برای حضور شما زیبا سازی شده و بقیه پارک در محوطه بسیاروسیع حدود۲۰ هزار متر مربع دارای استخر و رستورانهای متعدد و مراکز خرید و مراکز ورزشی و تفریحی و شهربازی و .... است.

پارک کوهسنگی تنها یکی از ۱۵ پارک بزرگ مشهد و یکی از زیبا ترین پارکهای ایران حتی زیبا تر و بزرگ تر از ملت و جمشیدیه تهران و از نظر بزرگی چهار و نیم برابر ائل گلی تبریز و شهدا ی شیراز و به لحاظ زیبایی غیر قابل مقایسه با این پارکهاست.

اگر این پارک را برای تفریح انتخاب کرده اید خیالتان از بابت همه امکانات راحت باشد.

مونا مسعود لواسانی

به نام او
عناصر وجزئیات پارک کوه سنگی مشهد – بخش دوم
مونا مسعود لواسانی / دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظردانشگاه تهران – ورودی 86
در شماره قبل نشریه به معرفی کلی پارک کوه سنگی پرداخته وبه برخی جزئیات آن اشاره ای شد. کوه سنگی یک عنصر جالب طبیعی است که به عنوان یک نشانه شهری طبیعی در ذهن مردم شهر جای گرفته است . جهت طراحی مجموعه تفریحی – فرهنگی توسط مهندسین مشاور بافت شهر،از ابتدا اهداف زیر در نظر گرفته شد :

1- حفاظت از هویت طبیعی کوهسنگی
2- توسعه فضاهای سبز و باز، گردشگاهی در مقیاس شهربزرگ آینده
3- تامین نیازهای توریستی شهر مشهد و جلب سیاحان، تجار و شهروندان جمهوری های تازه استقلال یافته آسیای مرکزی به مشهد
4- توسعه تسهیلات فرهنگی وایجاد خانه های فرهنگ ملل و اقوام مختلف
5- تغییر عملکرد آن دسته از کاربریهایی که مزاحم و مغایر عملکرد تفریحی – تفرجگاهی کوهسنگی تشخیص داده شوند

این اهداف با توجه به سابقه پارک در اذهان مردم و مسافرین مشهد برای جوابگویی در دو مقیاس شهری و فراشهری تعریف شدند . بخشهایی از پارک که در رابطه تنگاتنگ با مناطق مسکونی شهر قرارگرفته اند در مقیاس شهری و بخشهائی که در مجاورت جاده های اصلی ارتباطی مانند جاده کمر بندی و یا میدان جمهوری واقع می شوند در مقیاس فراشهری عمل می کنند .

پلان پارک کوه سنگی 

آب نما
زیباترین وجه معماری ایران شاید به نوعی توجه به چهار عنصر نور، باد، آب ، خاک باشد که از تفکرات اسطوره ای فرهنگ ما تا به امروز در جریان است.دراین میان آب عنصری است که می تواند با نور ترکیب شود و از آن جا که توانایی عبور نور و روشنایی را از خود دارد به عنصری مقدس تبدیل شده است. در آب نماها ، آب و نور به مثابه عناصر هویت بخش با یکدیگر ترکیب می شوند.
آب نما یکی از عوامل تزئینی ، تلفیقی وارتباطی موثردر محیط وفضای باغ است . آب نما نه تنها مکانی برای نگهداری آب که برای به نمایش گذاشتن آن و محلی برای نشستن در کنار آن است.
آب نماها معمولا دارای عمق کمتر از حوض و حوضچه هاهستند و با تزئینات مدرن از قبیل چراغهای رنگارنگ مخصوص داخل آب ، فواره های متنوع ، گاهی جایگاهی برای گیاهان آبی و باغچه هایی در کنار یا در وسط آن بوده و اشکال آنها کمتر از اصول هندسی منظم پیروی می کنند . بر حسب شرایط ، امکانات زمین و هدفهایی که از ایجاد آب نما وجود دارد ،اشکال مختلفی از آن ساخته می شود . شکل و تعیین محل آب نما خود بستگی به موقعیت زمین و هماهنگی با دیگر عوامل باغ دارد .

جزئیات حوض بزرگ با سنگ ریشه دار 

عمق
عمق آب نماها نبایستی زیاد باشد ، و معمولا عمق را برابر با ارتفاع آب مورد نظر به علاوه 20 سانتی متر در نظر می گیرند .
پهنا
پهنای آب نما معمولا برابر واحد مورد نظر به علاوه 2 برابر ضخامت دیواره ها است . مثلا اگر پهنا 2 متر و دیواره 20 سانتی متر باشد پهنای کلی برابر 40/2 متر می شود .

جزئیات آب نما با سنگ نامنظم در ارتفاع 

کف آب نما
کف آب نما را قبل از دیواره های آن آماده می کنند ، بنابراین لازم است به نحوه ساختمانی آن توجه شود .
_ یک قشر عایق از سنگریزه .
_ یک قشر با ضخامت 5 سانتی متر از بتون کم سیمان .
_ بالاخره پوشش بیرونی یا نهایی از بتون .
_ شیب کف آب نما

جزئیات آب نمای حوض بزرگ با سنگ ریشه دار- پلان آبنمای میدان روبه روی استخر