کشف‌رود؛ شاهرگ آبی مشهد در گذر تاریخ

شهر مشهد، در دل دشت‌های خراسان رضوی، در کنار یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های شمال شرق ایران شکل گرفته است: کشف‌رود. این رودخانه که سرچشمه‌اش از کوه‌های هزارمسجد و بینالود است، پس از عبور از اطراف مشهد، به سوی مرزهای شرقی ایران جریان می‌یابد و در نهایت به هری‌رود می‌پیوندد.

نقش کشف‌رود در شکل‌گیری مشهد

مشهد در دره‌ی کشف‌رود قرار دارد. همین موقعیت باعث شده که از گذشته‌های دور، این منطقه مکان مناسبی برای زندگی و کشاورزی باشد. وجود آب کشف‌رود و قنات‌های اطراف آن، به مردم اجازه داده تا در این سرزمین خشک، شهر و باغ‌های سرسبز بسازند.

نگاهی کوتاه به گذشته

بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، حوضه‌ی کشف‌رود یکی از قدیمی‌ترین محل‌های سکونت انسان در ایران به شمار می‌رود. ابزارهای سنگی کشف‌شده در این منطقه نشان می‌دهند که انسان‌ها بیش از ۷۰۰ هزار سال پیش در کنار این رود زندگی می‌کرده‌اند. در آن زمان، آب‌و‌هوا خنک‌تر و مرطوب‌تر از امروز بوده و رودخانه جریان پرآب‌تری داشته است.

از شکوه تا چالش

در طول تاریخ، کشف‌رود منبع حیات برای کشاورزی و باغداری اطراف مشهد بوده است. اما با گسترش سریع شهر و افزایش جمعیت، چهره‌ی رودخانه هم تغییر کرده است. ورود پساب‌ها، تغییر مسیر رود در اثر ساخت‌وساز، و کاهش بارندگی باعث شده بخش‌هایی از کشف‌رود خشک یا آلوده شود.

امروزه بخش‌هایی از مسیر کشف‌رود به کانال‌های مهندسی‌شده تبدیل شده تا از بروز سیلاب جلوگیری شود، اما در عین حال تلاش‌هایی نیز در جریان است تا طبیعت زنده‌ی رودخانه دوباره احیا شود.

کشف‌رود، میراثی زنده

کشف‌رود فقط یک رودخانه نیست؛ میراثی تاریخی، فرهنگی و طبیعی برای مردم مشهد است. این رود، از دوران باستان تا امروز، همراه و شاهد رشد شهر بوده و هنوز هم بخشی از هویت مشهدی‌ها به شمار می‌رود. حفاظت از آن، یعنی پاسداری از گذشته و آینده‌ی این شهر مقدس.

ییلاقات اطراف مشهد

:: آبشار اخلمد

این آبشار در 2 کیلومتری روستای قدیمی اخلمد جریان دارد. به علت ارتفاع زیاد و بارندگی فراوان، این آبشار در ماه‌های ابتدای هر سال دارای بیشترین مقدار آب و زیبایی فریبنده‌ای می‌شود. از آنجا که جنس سنگ‌های تشکیل دهنده کوه‌های اخلمد آهکی است بر اثر نفوذ آب دارای حفره‌ها و شکاف‌های مدور و نسبتاً عمیقی می‌باشد. زمین و رسوبات این منطقه به دلیل پیدایش فسیل‌های آمونیت متعلق به اواخر دوران ژوراسیک است کوه‌های اخلمد همه با ارتفاع ده اخلمد دارای باغ‌های زیبا و پرمحصولی می‌باشد و از میان محصولات این منطقه سیب و گلابی اخلمد بسیار معروف است. اخلمد در 84 کیلومتری مشهد و در امتداد جاده مشهد- قوچان واقع شده است. شاه عباس دوم پس از فتح قندهار در راه بازگشت به مشهد و اصفهان چند روزی را در النگ معروف رادکان اتراق کرد و از آبشار اخلمد دیدن نمود. اخلمد دارای سدی قدیمی به نام سد بایسنغری می‌باشد.

:: طرقبه

ییلاق طرقبه با نام تروغبذ سابقه‌ای طولانی در تاریخ مشهد دارد تا آنجا که مقدسی در حدود سال 380 هجری قمری تروغبذ را از شهرهای توس می‌داند. ترقبه بر سر راه کوهستانی و «مال رو» مشهد به نیشابور، درود واقع شده و از این لحاظ طی تاریخ به عنوان گذرگاه و تفرج‌گاه به شمار رفته است. در روزنامه سفر خراسان ناصرالدین شاه، نیز از ییلاقات این منطقه آمده است. ترقبه در دامنه کوه‌های بینالود و در امتداد دره بسیار با صفایی قرار دارد. به سبب داشتن آب و هوای سالم و مطبوع هر سال مسافران فراوانی در فصل تابستان از این محل دیدن می‌کنند. ترقبه دارای «پارک شهر» است و در دو سوی جاده ورودی آن مغازه‌های بسیاری فروشنده انواع خشکبار و صنایع دستی می‌باشند. محصولات باغی ترقبه فراوان است و دارای سیب و گیلاس مرغوبی نیز می‌باشد.

:: گلستان

روستای ییلاقی گلستان در راه مشهد- ترقبه واقع شده است. این روستا دارای سدی قدیمی و غاری به نام «زری» نیز هست. غار زری گلستان در مسیر رودخانه آن قرار دارد. دهانه آن در ارتفاع 10 متری رو به سمت مغرب است. مسیر داخلی غار خشک و پرپیچ و خم می‌باشد. ارتفاع آن از سطح دریا 1010 متر است. در مسیر رودخانه باغ‌های میوه زیادی به چشم می‌خورد.

:: وکیل‌آباد

وکیل‌آباد از تفرجگاه‌های قدیمی و زیبای مشهد است که در انتهای بلوار وکیل‌آباد واقع شده و دارای باغ طبیعی و انبوه از درختان چنار و کاج می‌باشد. آب آن از طریق قنات وکیل‌آباد که سرچشمه آن بندگلستان و مظهر آن در وکیل‌آباد است، تامین می‌گردد. وکیل‌آباد علاوه بر استخرها و جایگاه‌های استراحت مسافران، دارای شهربازی بسیار بزرگی به نام کوهستان پارک شادی با انواع و اقسام وسایل تفریحی و باغ‌وحش می‌باشد. مساحت وکیل‌آباد بیش از 70 هکتار و دارای رودخانه‌ای فصلی است. وکیل‌آباد به علت قدمت خود و قرار گرفتن در دره‌ای باصفا و هوای مطبوع از دیرباز مورد توجه اهالی شهر و مسافران بوده است.