بازار رضا

این بازار که در ضلع شرقی خیابان امام رضا واقع شده است، از مهم‌ترین مراکز خرید زوار به شمار می‌آید. بازار رضا در دو طبقه احداث شده است، در طبقه دوم آن کارگاه‌های کوچک صنایع دستی، طلاکاری، فیروزه تراشی و گلدوزی ایجاد شده است.

کلات نادر

کلات از توابع مشهد می‌باشد و به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و تاریخی خود در تمام طول تاریخ مورد توجه بوده است. از کلات و چرم در شاهنامه فردوسی در داستان فرود پسر سیاوش بارها نام برده شده است و پس از آن در متون تاریخی دیگری مثل تاریخ یمینی، حبیب‌السیر و میهمان‌نامه بخارا و سفرنامه از کلات یاد شده است. شکل کلات که به واسطه احاطه شدن در میان کوه‌ها به حصاری می‌ماند، همیشه توجه سلاطین و امرا را جلب کرده است؛ چنانچه تیمور هفده بار سعی در فتح این قلعه طبیعی داشته ولی ناموفق مانده است. کلات در شمال شرقی کوه‌های هزار مسجد واقع است.

 طول حصار طبیعی 12×36 کیلومتر و ارتفاع آن حدود 200 متر از سطح جلگه می‌باشد. کلات به واسطه چند دربند یا راه ارتباطی به خارج مرتبط می‌شود. این دربندها شامل: دربند ژرف، قرانلو، ارغونشاه و دهچه است، و هر کدام دارای استحکامات دفاعی نیز بوده‌اند. بخش کلات شامل تعداد زیادی روستای آباد است که از میان آن‌ها لایین، چرم، ژرف، قلعه نو و خور را می‌توان نام برد. نژاد مردم این منطقه مختلف است و در میان آن‌ها طوایفی از عرب، کرد، کرمانشاهی، لر، ترک و ترکمن وجود دارد. این طوایف اغلب به خاطر مرز داری توسط نادرشاه و دیگران به این منطقه کوچانده شده‌اند.

آب و هوای کلات در زمستان سرد و در تابستان‌ها معتدل می‌باشد. کلات دارای رودخانه‌های متعددی است که همه از کوه‌های هزار مسجد جاری می‌شوند و در مسیر خود باغات میوه و کشتزارهای برنج را آبیاری می‌کنند. از میان این رودخانه‌ها اغلب فصلی‌اند می‌توان به رودخانه‌های لایین، چرم‌سو، ایسیق‌سو، و علی بولاغ ژرف و قلعه نو اشاره کرد. کوه‌های هزارمسجد در این منطقه با بیشترین ارتفاع خود در قله 3200 متری آن، دارای سنگ چین به شکل مناره و ستون است. طبیعت این منطقه بکر و دست نخورده و زیستگاه انواع وحوش می‌باشد. مردم در منطقه کلات بیشتر به دامداری مشغول‌اند و تولیدات آن‌ها بیشتر پشم و پوست، لبنیات، و برنج است. فاصله کلات تا شهر مشهد 145 کیلومتر می‌باشد.

::: آثار تاریخی کلات :::

:: عمارت خورشید

عمارتی هشت ضلعی و سه طبقه است و در میان باغی با جوی‌ها و خوص‌های متعدد قرار داشته و به روایت متون دوره قاجار پیش از آن که کاخی برای امرای جلایر باشد، که مدتی را در کلات زیسته‌اند، مقبره نادر بوده و به دستور وی ساخته شده است. دور تا دور بنا شامل هشت ایوان و دو ورودی است که به اندرونی‌های متعدد وصل می‌گردد. نمای ساختمان با سنگ قهوه‌ای خوشرنگی تزیین شده که روی سنگ‌ها، حجاری‌هایی از نقش گل و میوه‌های گرمسیری ایجاد شده است، این سنگ‌ها ظاهراً به دستور نادر از آذربایجان و مراغه بدین محل حمل شده است. در قسمت‌های شرقی بنا تصویری بر دیوار نقاشی شده و دور تا دور قسمت داخلی نیز با آیات سوره «عم‌ یتسائلون» و نقاشی‌های دارای طلاکاری مزین شده است. زیرزمین تاریک قصر به محل خزانه‌های نادر و احتمالاً زندان‌هایی موقتی یا محل دفن اختصاص داشته است و بعد از طبقه هم‌کف، 66 ستون سنگی به شکل نیم استوانه طبقه سوم را تشکیل می‌دهند که شاید ساقه گنبدی باشد که ساخته نشده است.

:: مسجد کوه‌گنبد

این مسجد را از کارهای دوران سلجوقی می‌دانند و نادرشاه هم قسمت‌هایی از آن را ساخته است. گنبد ساقه بلندی دارد که برگرداگرد آن سوره قرآن نوشته شده است. کاشی‌های آن زرد، آبی، سرمه‌ای، سفید و قهوه‌ای رنگ است. گنبد دو پوشه‌ دارد و کاشی کاری روی آن تقریباً از بین رفته است. فضای زیرگنبد دارای هشت ضلع به طول 4 متر است. سنگ گوری با تاریخ 1246 در این قسمت دیده می‌شود. صحن مسجد با ابعاد 19×27 مستطیل شکل است و دارای چهار ایوان بزرگ می‌باشد. ایوان ورودی دارای سنگ نوشته‌ای است که با نام تعمیرکننده آن که از خاندان جلایر است، حکاکی شده است.

:: کتیبه‌ نادری

این کتیبه در مدخل دربند ارغونشاه قرار دارد. سنگ نوشته‌ای با شعر ترکی از «گلبن افشار» و در ثنای نادر پسر شمشیر. ارتفاع کتیبه از سطح رودخانه 15 متر است و متن شعر دارای 24 بیت بوده و با حمد خدا شروع می‌شود.

:: برج‌های نادری

این برج‌ها از گل، سنگ و آجر و برای نگهبانی و کنترل رفت و آمد مردم به داخل قلعه ساخته شده‌اند. تاریخ بنای آنها در فاصله سال‌های 1155 و 1160 است. ارتفاع برجی که در کنار دربند ارغونشاه قرار دارد از کف رودخانه به 40متر می‌رسد.

به غیر از برج‌های متعدد، کتیبه، عمارت خورشید و مسجد کبود، کلات دارای آثار تاریخی فراوانی می‌باشد. دروازه‌های متعدد ورودی و دربندها، آب انبارهای تاریخی که در روستای خشت ساخته شده‌اند، 365 حوض آب، و سد نادری و لوله‌های سنگی آب قره‌سو که در طول حدود 12هزار متر به شکل لوله ساخته شده‌اند و آب قره‌سو را به عمارت خورشید سرازیر می‌کرده‌اند از جمله این آثار است. در ازای هر سنگ بین 30 تا60  سانتی‌متر و قطر دایره آن یک متر است.

آرامگاه نادر

نادر شاه افشار در سال 1110 یا 1100 هجری قمری در روستای کبکان در حوالی درگز به دنیا آمد، نادر به طایفه قرقلی افشار از طوایف قزلباش تعلق داشت و در بدو جوانی جنگ با طوایف ترکمان و ازبکها را آزمود.

در دوران جوانی از سران سپاه بود و به علت رشادت به سرداری سپاه شاه تهماسب صفوی درآمد و همراه وی مشهد را از چنگ ملک محمود سیستانی بیرون آورد. پس از آن اشرف افغان را در مهماندوست دامغان و مورچه خورت اصفهان و زرقان فارس شکست داد و فتنه افغان را پس از هفت سال تمام کرد. پس از شکست دشمنان داخلی و عثمانیان در نوروز 1148 در دشت مغان به پادشاهی نشست، پس از فتح هند نادر به سخت‌گیری و ستم پرداخت و فرزند خود را کور کرد. و سرانجام در سال 1160 توسط سران قزلباش به قتل رسید. پایتخت نادر مشهد بود و قسمت‌های زیادی از آبادانی این شهر و اطراف آن و حرم‌مطهر به همت وی صورت گرفته است.

نادر بنایی برای آرامگاه خود در جنب چهار باغ شاهی در مشهد ساخت، اما بنای مقبره اخیر وی به مساحت 14400 مترمربع توسط انجمن آثار ملی و با طراحی مهندس هوشنگ سیحون ساخته شده است. مجسمه مفرغی سواره وی به ارتفاع 5/6 متر به وسیله ابوالحسن صدیقی طراحی شده ومفرغ ریزی آن در کارخانه برونی ایتالیا صورت گرفته است. بنای جدید آرامگاه شامل اتاق آرامگاه، دو تالار، موزه و ایوان‌هایی متعدد است.

موزه نادری:

این موزه در سال 1342 در مجاورت سالن آرامگاه ساخته شده است. در سالن اصلی موزه آثاری از دوره نادر و پس از آن نمایش گذاشته شده است. آلات جنگی شامل تفنگ، تپانچه، کلاه‌خود، زره و شمشیر از جمله این آثار هستند. تابلویی از صحنه‌هایی نبرد نادر در جنگ کرنال اثر استاد سیدحسین میرمصور نیز در این سالن نصب شده است. در سالن دیگر نیز که در سال 1373 به بهره‌برداری رسیده است، اشیا باستانی و مردم شناسی به نمایش گذاشته شده است.

آرامگاه فردوسی

حکیم ابوالقاسم فردوسی در سال 229 هجری، در قریه پاژ در ناحیه توس به دنیا آمد، وی از نجیب‌زادگان توسی بود و خود املاکی داشت که از عایدی آن روزگار می‌گذرانید. فردوسی در حدود 40 سالگی به سرودن شاهنامه پرداخت و با مدد گرفتن از تاریخ شاهان قدیم ایران و شاهنامة ابومنصوری که به امر ابومنصور محمدبن عبدالرزاق توسی فراهم آمده است، به سرودن بزرگ‌ترین منظومه حماسی و ملی ایرانیان دست یازید. زمانی که فردوسی پنجاه و هشت ساله بود و پس از برچیده‌ شدن خاندان ادب‌پرور سامانیان و بعد از آن حکومت سیمجوریان بر خراسان، محمود غزنوی در سال 387 جانشین پدر شد و فرمانروایی پراقتدار و بزرگی را در شرق و شمال شرق و مرکز ایران به وجود آورد.

 قدرناشناسی سلطان محمود غزنوی از کار بی‌همتای فردوسی، او را دلشکسته و رنجیده خاطر ساخت و در فقر و تنگدستی در سال 411 یا 416 هجری درگذشت. مشهور است هنگامی که جنازه فردوسی را از دروازه رزان بیرون می‌بردند، کاروان هدایای محمود که به بزرگی و عظمت کار فردوسی پی برده بود، وارد توس می‌شد. شاهنامه فردوسی نقشی به سزا در ماندگاری زبان و فرهنگ ایرانی دارد و به لحاظ حماسی آثاری ماندگار از زندگی پیشینیان ما را به تصویر کشیده است. براساس دست نویس‌هایی که پس از فردوسی از شاهنامه شده است، شاهنامه بین پنجاه تا شصت‌هزار بیت است و پهنه تاریخ چندهزار ساله قوم ایرانی را از کیومرث تا حیات خود با زبانی فصیح و پالوده شرح داده است. فردوسی خود در میان این ابیات همه جا انسان را به آزاد اندیشی، دادخواهی و پند و عبرت و خرد راهنمون شده و از روی کمال و صفای ذهن به نقل داستان‌هایی می‌پردازد که پیش از آن که تاریخی  جذاب باشند، امروزی و انسانی‌اند. «نخستین داستان‌های شاهنامه از آغاز تمدن و سپس قیام کاوه و روی کار آمدن فریدون، مرگ فریدون و تقسیم جهان بین سه پسر وی و بردار کشی‌ها و جنگ‌های آنان است. سپس به حماسه جنگ‌های طولانی ایران و توران، داستان زال و رستم و حوادث بزم‌ها و رزم‌های سیاوش، پادشاهی منوچهر پرداخته و در قسمتی دیگر با اشاراتی بر حوادث دوران اشکانیان و ساسانیان، مندرجات حماسی خود را از زندگانی اردشیر تا یزدگرد و انوشیروان پی می‌گیرد.

در چهار مقاله عروضی داستان تدفین فردوسی بدین صورت نقل شده است که: به دلیل شیعه بودن نگذاشتند جسد وی را در قبرستان مسلمانان دفن کنند، ناچار جنازه‌اش را به باغ و ملک شخصی وی بردند و «او را در آن باغ دفن کردند، امروز هم در آنجاست، و من در سنه عشر و خمسمائه (510) آن خاک را زیارت کردم».

در سال 1313 بر مقبرة فردوسی آرامگاهی با طرح آتشکده ساختند. در سالهای 7-1343 نیز دوباره تغییراتی در آن داده شد. ساختمان فعلی آرامگاه که طراح آن از مهندس سیحون بوده است، در نماهای بیرونی برگرفته از معماری هخامنشیان است، فضای داخلی نیز از معماری دوره اشکانی و اسلامی اقتباس شده و شکل کلی ساختمان شبیه بنای مقبره کوروش در پاسارگاد است. بنا از چهار سمت دارای پله است و ابعادی در حدود 30×30 متر دارد. بدنه بنا با سنگ مرمر و اشعار فردوسی با خط نستعلیق و نشان «فره‌وهر اهورامزدا» با نقش برجسته تزیین شده است. در قسمت داخلی بنا داستانهایی از فردوسی مانند پیکار رستم و اشکبوس، جنگ ایرانیان و تورانیان، نبرد رستم و سهراب، داریوش هخامنشی، پناه آوردن پادشاه هند به دربار ساسانی، رفتن رستم به نزد کیکاووس، جنگ رستم با پیلتن مازندران، به کمند گرفتن رستم رخش را، جنگ رستم با اژدها و دیو سفید و … به صورت حجاری و نقش برجسته سنگی بر دیواره نصب شده است. آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی همچون نگینی در دشت توس می‌درخشد و هر ساله مشتاقان فراوان از تمام دنیا به زیارت او می‌آیند. مهدی اخوان ثالث (م.امید) شاعر بزرگ خراسانی معاصر نیز در محوطه آرامگاه فردوسی و در کنار آن استاد بی ‌نظیر زبان فارسی به خاک سپرده شده است.

موزه‌های آستان قدس رضوی

موزه‌ها از جمله مهم‌ترین مراکز فرهنگی در دنیا هستند و اعتبار آنها در جهت شناخت مراحل تکامل جامعه بشری و تاریخ بی‌همتاست. موزه‌های آستان قدس از نظر آثار نفیس هنری و شاهکارهای دوره‌های سلجوقی، نادری، صفوی و قاجاری در نوع خود کم نظیر است. از آثار دیدنی این موزه‌ها مجموعه‌ای از قرآن‌های قدیمی است. قدیمی‌ترین قرآن موجود، قرآنی معروف به قرآن ابن کثیر است که در سال 393 هجری توسط علی‌بن‌منصور‌بن محمد کثیر وقف آستانه گردیده و بر روی پوست آهو نوشته شده است.

قرآن دیگری نیز در موزه است که منسوب به حضرت امیر و به خط کوفی است که واقف آن شاه عباس صفوی و وقف‌نامه آن به دستخط شیخ بهایی است، قرآن بایسنقری نیز که از آثار بی‌مانند بایسنقر میرزا پسر شاهرخ تیموری است و همچون دست نوشته‌های او بر روی کاشی‌ها از شاهکارهای هنر خط اسلامی است. طول هر صفحه از قرآن بایسنقری 180 سانتیمتر و عرض آن 105 سانتیمتر است. یکی دیگر از قرآن‌ها، قرآنی منسوب به امام حسن(ع) است و به شکل بیاض با 122 ورق از پوست می‌باشد که واقف آن شاه عباس است و وقفنامه آن به خط بهایی است.

قرآنی مرسوم به قرآن بابری، نیز توسط سلطان حسین صفوی وقف آستان قدس شده است و می‌گویند به خط ظهیرالدین محمد بابر است.

اولین سنگی که مزار مطهر حضرت رضا(ع) نصب گردیده در موزه قرار دارد. این سنگ مرمر با ابعاد 6×30×40 سانتیمتر و متعلق به سال 516 قمری است و دارای کتیبه‌ای با نام ابوالقاسم احمدبن علی بن احمد العلوی الحسینی است. دیگر سنگاب خوارزمشاهی است که به نام سلطان محمد خوارزمشاه و وزیرش در سال 597 ساخته شده است. غیر از این نفایس، این موزه‌ها صدها اثر هنری و تاریخی دیگر را از دوران‌های مختلف به یادگار دارند، مانند کنده‌کاری‌ها، طراحی‌ها، گلابتون دوزی، میناکاری، منبت‌کاری، قالی‌های نفیس، سلاح‌ها، ظروف و درهای منبت و آثاری از خوشنویسی و نقاشی که موزه‌های آستان قدس را چون گنجینه‌ای گرانبها و تاریخی زنده و ارجمند ساخته است.

:: موزه مرکزی:

این موزه در سال 1324 خورشیدی افتتاح و در سال 1356 به ساختمان فعلی منتقل گردید. موزه مرکزی در ضلع شرقی صحن مطهر امام خمینی (ره) قرار دارد و مساحت آن 1500 مترمربع است و دارای آثار نفیسی برای بازدیدکنندگان می‌باشد.

:: موزه قرآن و نفایس:

این موزه در سال 1364 افتتاح گردیده است و مجموعه‌ای از قرآن‌های نفیس به خط ائمه اطهار(ع) و استادان بزرگ تاریخ خوشنویسی چون یاقوت مستعصمی، بایسنقرمیرزا، استادعبدالقادر حسینی شیرازی و استاد تبریزی در آنجا نگهداری می‌شود. بازدید این موزه برای هنرمندان و علاقمندان به سیر تحول هنر خوشنویسی و تذهیب در ایران بسیار ارزشمند است.

:: موزه هدایای مقام معظم رهبری:

این موزه شامل هدایا و اشیاء نفیسی است که توسط روسای جمهوری کشورهای مختلف و شخصیت‌های علمی و فرهنگی به مقام رهبری اهداء شده است.

:: موزه تمبر:

این موزه شامل پنجاه هزار قطعه تمبر خارجی و ایرانی نفیس است که نهصد قطعه آن به عنوان نمونه از 183 کشور جهان به نمایش گذارده شده است. این موزه در سال 1369 افتتاح گردیده است.

:: موزه تخصصی فرش:

موزه فرش در دو سال با 800 مترمربع فضا در سال 1377 افتتاح گردید و در آن 34 تخته فرش با قدمت حداکثر 500 سال به نمایش گذارده شده است. موزه فرش گنجینه‌ای از هنر اصیل ایرانی را در طی صدها سال به نمایش می‌گذارد. این موزه در ضلع شرقی صحن امام دایر شده است.

:: موزه تاریخ مشهد:

مشهد دارای تاریخی 1200 ساله است. قدمت و صلابت فرهنگی، تاریخ طولانی، بناهای تاریخی و اماکن مذهبی در قالب نقاشی و عکس به بیننده فرصت مرور گذشته این سرزمین را می‌دهد. این موزه در اواخر سال 1372 ایجاد گردیده است.