مشاهیر مشهد / از خاک تا افلاک
مشهد، فقط شهر ما نیست... شهریه که صداش، تو تاریخ مونده...
مشاهیر مشهد / از خاک تا افلاک
مشهد، فقط شهر ما نیست... شهریه که صداش، تو تاریخ مونده...تاریخچهٔ کارخانه نخریسی مشهد و شکلگیری خیابان نخریسی
کارخانه نخریسی مشهد یکی از مهمترین بناهای صنعتی خراسان در سده اخیر است؛ مجموعهای که تأثیر آن بر اقتصاد، مهاجرت نیروی کار، رشد شهری و حتی نامگذاری خیابانهای اطراف، همچنان در حافظه مردم مشهد زنده است. این کارخانه در دهه ۱۳۱۰ شمسی، با هدف توسعه صنعت نساجی و اشتغالزایی در منطقه ایجاد شد. موقعیت آن در شرق مشهد، در فضایی خارج از محدوده شهریِ آن زمان انتخاب شد تا امکان توسعه خطوط تولید و ساخت سولههای بزرگ صنعتی وجود داشته باشد.
پروژه کارخانه با سرمایهگذاری دولتی و مشارکت چند بازرگان محلی اجرا شد. ماشینآلات اولیه از اروپا وارد شد و تیمی از متخصصان خارجی برای راهاندازی خط تولید به مشهد آمدند. شروع بهکار رسمی مجموعه، نقطه عطفی در اقتصاد شهر بود، زیرا نخریسی مشهد توانست برای صدها کارگر و خانوادههایشان اشتغال پایدار ایجاد کند. این رشد جمعیتی خود به شکلگیری محلهها و خانههای سازمانی در اطراف کارخانه انجامید.
بهتدریج مسیر دسترسی به کارخانه که ابتدا تنها یک جاده ساده بود، اهمیت یافت و رفتوآمد کارگران و کامیونهای حمل مواد اولیه و محصول نهایی، موجب شکلگیری یک خیابان منظم و آباد شد. همین مسیر بعدها بهصورت رسمی «خیابان نخریسی» نام گرفت؛ نامی برگرفته از بزرگترین واحد صنعتی آن منطقه.
در دهههای ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰، کارخانه نخریسی مشهد یکی از قطبهای مهم صنعت نساجی کشور به حساب میآمد و تولیدات آن در داخل و خارج از خراسان توزیع میشد. این کارخانه نهتنها به توسعه اقتصادی کمک کرد، بلکه در فرهنگ کارگری مشهد هم جایگاه ویژهای بهوجود آورد؛ بهگونهای که بسیاری از خانوادههای ساکن در شرق مشهد ریشههای شغلی خود را به این مجموعه پیوند میدهند.
در سالهای بعد با تغییر شرایط اقتصادی و فرسودگی بخشی از تجهیزات، فعالیت کارخانه کاهش یافت، اما نام و اثر آن همچنان در هویت شهری مشهد باقی مانده است. خیابان نخریسی امروز یکی از مسیرهای اصلی شرق شهر است؛ خیابانی که تاریخ آن به صنعتیترین روزهای مشهد گره خورده است.
